Terwijl de spanningen in het Midden-Oosten verder oplopen, voegt Nederland zich bij een Frans vlootverband rond het vliegdekschip Charles de Gaulle. Het luchtverdedigingsfregat Zr.Ms. Evertsen moet helpen Cyprus te beschermen tegen raketten en drones uit Iran. Hoe defensief is zo’n missie eigenlijk? En wat kan de Evertsen?
Het Nederlandse luchtverdedigings- en commandofregat (LFC) Zr.Ms. Evertsen is op weg naar Cyprus. Op maandag 9 maart informeerde het kabinet de Kamer in een zogeheten Artikel 100-brief. Daarin wordt de concrete taakstelling van een militaire operatie toegelicht.
Vorige week al bekend dat fregat naar Middellandse Zee zou gaan
Die brief was eigenlijk puur ter kennisgeving, aangezien het kabinet op 3 maart al instemmend reageerde op het verzoek van de Fransen om de Evertsen te laten aansluiten bij de Carrier Strike Group (CSG) – het vlootverband waarin het Franse vliegdekschip Charles De Gaulle het middelpunt vormt. Eerder die dag had de Franse president Emmanuel Macron besloten om dat schip naar de Middellandse Zee te sturen, ter verdediging van Cyprus.
Op 4 maart besloten de ministers Tom Berendsen (Buitenlandse Zaken, CDA) en Dilan Yeşilgöz (Defensie, VVD) de Evertsen al te laten vertrekken. Een logische keuze, aangezien het Nederlandse fregat kortgeleden nog deel uitmaakte van de CSG: Nederland deed met de Evertsen mee aan NAVO-oefening ‘Orion 2026’.
‘Voor het geval het kabinet het verzoek zou honoreren,’ was het marineschip al onderweg, zei Yeşilgöz vorige week.
Nu is de uitzending dus officieel. Met dit kabinetsbesluit sluit Nederland zich in zekere zin aan bij de oorlog in het Midden-Oosten, al wordt telkens benadrukt dat het gaat om een ‘defensieve operatie’.
Evertsen onderscheidt zich met state-of-the-art–radarsysteem
De Evertsen is een van de vier Nederlandse LFC’s uit de De Zeven Provinciënklasse. De fregatten van deze groep werden in de jaren negentig ontworpen om zogenoemde high value units – zoals vliegdekschepen of transportschepen – te beschermen tegen luchtaanvallen en raketten. In de huidige missie is de high value unit dus de Charles de Gaulle.
Het Nederlandse fregat is overigens niet het enige schip dat de veiligheid rond Cyprus moet versterken. De Griekse marine heeft twee fregatten in het gebied. Het Franse fregat FS Languedoc vergezelt het vliegdekschip. De Britten stuurden het fregat de HMS Dragon, nadat een Iraanse Shahed-drone vorige week een Britse luchtmachtbasis op Cyprus raakte.
De Dragon liet vorig jaar tijdens de NAVO-oefening ‘Formidable Shield‘ zien dat het Frans-Italiaanse systeem van Eurosam – de Aster-30-raket – een ballistische raket kan neerhalen. Ook de Franse en Griekse fregatten beschikken over dergelijke raketten.
Ballistische raketten haalt de Evertsen niet neer, maar ziet ze wel als eerste
De Zr.Ms. Evertsen heeft zelf geen raketten aan boord om ballistische raketten te onderscheppen. Wel beschikt het fregat over systemen voor luchtverdediging op korte en middellange afstand, waaronder Amerikaanse SM-2-raketten.
De Evertsen onderscheidt zich met zijn SMART-L-radar. Die maakt het mogelijk ballistische raketten op zeer grote afstand waar te nemen – soms zelfs op meer dan tweeduizend kilometer. Zodoende kan Iran in de gaten worden gehouden vanaf de Cypriotische kust. Een van de eenheden waarmee de Evertsen samenwerkt, kan op basis van de data van de SMART-L-radar de ballistische raket neerhalen.
Niet alleen defensief uitgerust
Nederland behoort tot een kleine groep Europese landen met een dergelijk geavanceerd radarsysteem. De Britse marine beschikt nog over een oudere variant van de SMART-L.
Het fregat is bovendien niet alleen defensief uitgerust. Aan boord bevinden zich ook offensieve wapens, zoals een Otobreda 127 mm-kanon met een bereik van ongeveer dertig kilometer. Op het achterdek staat een zogeheten Goalkeeper – een volautomatisch kanon dat tot 4.000 patronen per minuut kan afvuren om inkomende raketten of vliegtuigen uit te schakelen. Daarnaast beschikt het schip over torpedobuizen voor Mark 46-torpedo’s.
‘Het muurtje van Relus’ en de Eerste Golfoorlog
Het is vaker voorgekomen dat de Nederlandse marine zich aansloot bij militaire operaties van bondgenoten. In 1991 stuurde Den Haag al twee fregatten en een bevoorradingsschip naar de Perzische Golf, onder Amerikaans commando, tijdens de Eerste Golfoorlog tegen Irak.
Ook toen speelde ook de vraag hoe ‘defensief’ zo’n bijdrage eigenlijk is. De Nederlandse schepen mochten destijds niet zonder toestemming van Den Haag ‘dicht onder de kust van Koeweit’ opereren. De operatie was hoofdzakelijk gericht op de Straat van Hormuz.
Dergelijke restricties kwamen uit de koker van toenmalig Defensieminster Relus ter Beek (PvdA). ‘We gaan in gedachten met u mee,’ zei Ter Beek op de kade bij de marinebasis in Den Helder op de dag van vertrek. Ter Beek formuleerde een strak afgebakende geweldsinstructie (rules of engagement), tot ergernis van eskadercommandant Ton van Gurp. De beperking stond binnen de marine al snel bekend als het ‘muurtje van Relus’.
‘Geen roeiboot voor diplomaten’
Een paar jaar later laaide een vergelijkbare discussie op rond het fregat Abraham van der Hulst, dat in 1998 vanuit een oefening bij Sicilië zo naar het Suezkanaal kon doorvaren om een Amerikaans vlootverband te ondersteunen. GroenLinks-fractieleider Paul Rosenmöller was destijds fel: ‘Een fregat is geen roeiboot voor diplomaten.’
Artikel 100-brief blijft nog wat vaag
Wat de Fransen precies van plan zijn, is nog niet helemaal duidelijk. De fregatten vallen onder het operationele bevel van vlaggenschip Charles de Gaulle. Tegelijk blijft Nederland altijd zelf verantwoordelijk voor de inzet van het eigen schip: ‘Het nationale operationele commando van Joint Force Command en uiteindelijk de Commandant der Strijdkrachten behouden het zogenoemde full command,’ staat in de brief.
Vanuit bases in Bahrein onderscheppen Franse gevechtsvliegtuigen inmiddels al actief Iraanse drones die naar de Golfstaten vliegen. Op het dek van de Charles de Gaulle staan bovendien 22 Rafale-gevechtsvliegtuigen.
Wat als het Franse schip toch naar de Perzische Golf gaat?
Mocht Frankrijk besluiten het vliegdekschip naar de Perzische Golf te sturen, dan rijst automatisch de vraag wat Nederland doet. Vooralsnog zegt de Artikel 100-brief niets daarover. ‘Het zou kunnen dat die vraag komt. Dan wordt die gewogen en wordt een nieuwe Artikel 100-brief naar de Kamer gestuurd,’ zei minister Yeşilgöz maandag 9 maart in het tv-programma Nieuwsuur.
In de geweldsinstructie staat dat de operatie is gebaseerd op ‘een defensieve inzet ter bescherming van de CSG en Cyprus’. Tegelijk wijst het ministerie van Defensie erop dat de inzet ook risico’s met zich meebrengt.
Gevolgen voor de nationale veiligheid
‘De inzet kan militaire gevolgen hebben voor de nationale veiligheid. Zo kan een inzet ertoe bijdragen dat Nederland of Nederlandse belangen in het buitenland eerder in het vizier komen van het Iraanse regime of aan het regime gelieerde semi-statelijke actoren, dan wel terroristische, gewelddadige extremistische of statelijk aangestuurde criminele groepen en personen,’ schrijft het kabinet.
Voorlopig is het dus afwachten welk avontuur de Evertsen precies tegemoet gaat. De kosten van de missie worden geraamd op 2,5 miljoen euro, uitgaande van inzet tot begin april. Als tijdens de operatie gebruik wordt gemaakt van zogenoemde ‘kapitale munitie’ – zoals raketten – komen de kosten daarvoor ten laste van het Budget Internationale Veiligheid.