De recente uitbraak van hersenvliesontsteking onder studenten in het Engelse graafschap Kent werd veroorzaakt door meningokokken type B. Juist tegen dit type wordt in Nederland niet standaard gevaccineerd. Hoe zit het precies? Tien vragen en antwoorden.
1. Wat is meningitis?
Meningitis is een ontsteking van de hersenvliezen, oftewel de vliezen rond de hersenen en het ruggenmerg. Hersenvliesontsteking kan worden veroorzaakt door een virus of een bacterie. De virusvariant komt het vaakst voor en verloopt meestal mild.
De bacteriële variant is zeldzaam, maar kan levensgevaarlijk zijn. In het nieuws gaat het om die bacteriële vorm: meningokokken.
2. Wat zijn meningokokken?
Meningokokken zijn bacteriën die bij veel mensen onschuldig in de neus of keel voorkomen. De bacterie verspreidt zich via hoesten, zoenen of nauw contact. In zeldzame gevallen komt de bacterie in de bloedbaan en veroorzaakt dan hersenvliesontsteking of een ernstige bloedvergiftiging.
3. Hoeveel mensen worden ziek en overlijden?
Naar schatting draagt 10 tot 20 procent van alle mensen de meningokok bij zich zonder klachten. Onder jongeren kan dat oplopen tot ongeveer een kwart. Slechts een klein deel van de dragers wordt ziek.
In Nederland krijgen jaarlijks ongeveer 100 tot 150 mensen een meningokokkeninfectie. Gemiddeld overlijden er per jaar 5 tot 10 aan de gevolgen. Ter vergelijking: aan griep bezwijken jaarlijks duizenden mensen. Het risico voor een individu is dus klein, maar áls iemand ziek wordt, is het vaak ernstig.
4. Hoe gevaarlijk is het en wat is de behandeling?
Meningokokkenziekte is een medisch spoedgeval. Patiënten moeten zo snel mogelijk naar het ziekenhuis en krijgen direct antibiotica via een infuus. Soms is behandeling op de intensive care nodig.
Ondanks behandeling overlijdt 5 tot 10 procent van de patiënten en ondervindt een deel blijvende schade, zoals gehoorverlies of neurologische problemen. Snel behandelen is daarom cruciaal.
5. Is de uitbraak in Kent uitzonderlijk?
Nee en ja. Nee, omdat meningokokkenuitbraken vaker voorkomen op plekken waar veel jongeren dicht op elkaar leven, zoals studentensteden, kazernes of internaten. Ja, omdat dit een duidelijk cluster in korte tijd was én omdat het om type B ging, een type dat normaal vaker tot losse gevallen leidt dan tot geconcentreerde uitbraken.
6. Waarom krijgt het dan toch zoveel aandacht?
Omdat meningokokkenziekte zeldzaam is, maar zeer snel en ernstig kan verlopen, vooral bij gezonde jongeren. Het ging hier bovendien om een cluster onder studenten en om besmettingen in twee landen.
Het geval in Frankrijk bleek direct terug te voeren op de uitbraak in Kent. Er was zeker geen sprake van een landelijke epidemie, maar door het plotselinge en ernstige verloop kreeg de uitbraak toch veel media-aandacht.
7. Type B komt het meest voor. Is het ook gevaarlijker?
Type B is niet per se gevaarlijker dan andere typen. Sommige van die typen, zoals W, veroorzaken juist vaker zeer ernstige bloedvergiftiging.
Type B komt in Noordwest-Europa wel het vaakst voor en leidt daardoor tot de meeste ziektegevallen, maar op populatieniveau veroorzaken andere typen vaker grote uitbraken.
8. Wordt in Nederland gevaccineerd tegen meningokokken?
Ja. In Nederland worden kinderen standaard gevaccineerd tegen diverse typen meningokokken, zij het niet tegen alle.
Sinds 2018 krijgen kinderen het MenACWY-vaccin. Dat beschermt, zoals de naam al zegt, tegen de typen A, C, W en Y. Het vaccin wordt gegeven aan peuters van 14 maanden en aan tieners rond 14 jaar. De keuze voor deze typen is niet toevallig. Type B veroorzaakt de meeste ziektegevallen, maar bijvoorbeeld W en C vaker grote uitbraken.
9. Waarom vaccineren we in Nederland niet tegen type B?
Daar is meer dan één reden voor. Het aantal ziektegevallen is relatief laag, het vaccin beschermt niet tegen alle varianten van type B en de bescherming neemt na enkele jaren af.
Type B zit biologisch ook net anders in elkaar. De indeling van meningokokken in serotypen gebeurt op basis van het kapsel, een soort buitenlaag van de bacterie.
Vaccins leren het immuunsysteem om dat kapsel te herkennen en de bacterie snel op te ruimen. Dat werkt goed bij de typen A, C, W en Y. Maar bij type B is het lastiger, doordat dit meningokokkentype er biologisch anders uitziet en het vaccin daardoor minder goed beschermt.
Bovendien is landelijke vaccinatie volgens de Gezondheidsraad niet kosteneffectief: er moeten heel veel kinderen worden gevaccineerd om relatief weinig ziektegevallen te voorkomen.
10. Wordt in het Verenigd Koninkrijk anders gevaccineerd?
Ja. De Britten maken een andere afweging, omdat daar meer jonge kinderen ziek werden door type B. Kinderen en tieners worden net als in Nederland gevaccineerd tegen ACWY, maar baby’s krijgen ook een vaccin tegen type B. Het Britse vaccinatieprogramma is dus uitgebreider dan het Nederlandse.