Dinsdag ging deel één van het aangekondigde magnum opus van filmmaker Eddy Terstall in première. Geerten Waling was erbij. Wordt Het land van Johan de nieuwe Soldaat van Oranje?
Een afgeladen Tuschinski maakt altijd indruk. Zeker als er tussen de 650 bezoekers ook nog Ajax-iconen rondlopen als Sjaak Swart, Ronald de Boer en Danny Blind. En oud-politici als Khadija Arib en Lodewijk Asscher (PvdA), Renske Leijten (SP) en Boris van der Ham (D66).
Al is de laatste aanwezig vanwege zijn niet onverdienstelijke bijrol in de film, die op deze dinsdagavond in de historische hoofdstedelijke bioscoop in première gaat.
De film is Het land van Johan, het eerste resultaat van een groter project dat wel het levenswerk mag heten van regisseur en schrijver Eddy Terstall (Simon, Vox Populi en vele andere titels). Deze film is alleen maar de opmaat naar wat een epos van Nederland moet worden. Een filmische biografie in drie delen die hij komende jaren wil maken.
Het verhaal voor de ‘prelude’, in zijn eigen woorden, baseerde Terstall op het gelijknamige boek van de mysterieuze Onno G. de Becker, dat gelijktijdig verscheen.
In twee uur zet Terstall de setting: zijn diverse personages komen samen in het Amsterdam van de jaren zeventig, het moment van ‘ontzuiling’ en de collectieve heruitvinding van het ooit gezapige Nederlandje als bandeloze natie vol vrijheid, tolerantie en gedoogbeleid.
De bioscoopbezoeker wacht een caleidoscopische ervaring, waarin de kleurtinten van die tijd – rood, oranje, bruin – de boventoon voeren.
De jaren van seksuele bevrijding
De muziek en het decor zijn minutieus uitgedacht en tot in de details geperfectioneerd. De hoofdpersonen Gijs en Onno en vooral hun betoverende liefde Sonja (fenomenaal gespeeld door Roberta Petzoldt) geven een tijdsbeeld waar menig historicus zijn hoed voor afneemt.
Terstall slaagt erin om een lang vervlogen tijd te reanimeren. Jaren van de seksuele bevrijding, van een lonkende antikapitalistische wereldrevolutie en ook van de eerste generatie gastarbeiders, die hun ogen uitkeken in het land van zonde en verleiding.
De tijd ook, waarin ‘gewoon’ nog harde grappen klonken over Marokkanen op kamelen en hun ‘aggallemeggalleme’-taaltje, omdat iedereen wist dat je het toch wel goed bedoelde met elkaar. Zeker in dat vrije Amsterdam van die jaren: ‘Ach gozer, maak je toch niet te sappel!’ Het was het land dat zich in montere zelfoverschatting liet verenigen rondom de finalefiasco’s van WK ’74 en WK ’78.
Niet het land van Johan Cruijff
Nee, het land van Johan is niet het land van Cruijff, al hint Terstall daar wel op. En jazeker, de Ajax-ster en achterneef van de regisseur speelt een rol in het verhaal. Hij was de grote speler die Nederland naar het voetballeristische wereldtoneel bracht, maar ook de man die – na een ontvoeringspoging, onthulde hij later – thuisbleef toen Oranje in 1978 een nieuwe kans kreeg op de wereldtitel.
Bij de scènes over de finale gaan ook bij deze première in 2026 nog de rillingen door de zaal. Vooral mannen van boven de vijftig schuifelen op hun stoel en mopperen binnensmonds. Gezegend is de generatie die een potje voetbal (nou ja, twee) tot haar grootste trauma heeft verheven, maar een trauma is het niettemin.
De opgehaalde neusjes van de filmrecensenten
Maar de boodschap van Terstall is vooral dat voetbal verbond. Of je nu een ‘grefo’ was uit de bible belt, een katholiek uit het zuiden, een arbeidersjongen uit de Jordaan of een Marokkaan op de scheepswerf.
Je zou de trip down memory lane van Terstall kunnen weghonen als een nieuwe variant op Toen was geluk heel gewoon en ’t Schaep met de 5 pooten. Zo luidden ook sommige zure kritieken op deze film. Het Nederland van Terstall is ‘geen land voor vrouwen’ (Het Parool), vol ‘platgeslagen momenten uit de geschiedenis’ (Trouw) en een tijdperk dat ‘als een blindganger afgaat’ (NRC).
Nee, de toch al opgehaalde neuzen van enkele van ’s lands filmrecensenten gingen nog wat verder omhoog bij het zien van het begin van Terstalls grote symfonie.
Kosmopolitische critici willen Terstall zo graag betrappen
Het zal allemaal wel. De argeloze bioscoopganger ziet prachtige beelden, met woorden, kleuren en dingen die herinneren aan zijn eigen jeugd of aan de vergeelde foto’s en familiefilmpjes van zijn (groot)ouders. Tegelijk is het een film die subtiel laat zien dat het vroeger echt niet voor iedereen beter was dan nu.
Dat inzicht gaat voorbij aan alle kosmopolitische critici die Telegraaf-columnist Terstall, tevens oprichter van het kritisch-progressieve vrijdenkersplatform VrijLinks, zo graag willen betrappen op een ‘verheerlijking’ (o jee!) van dat oude Nederland – u weet wel, toen de bierkratjes nog geel en de volkswijken nog wit waren.
Een spiegel voor het Nederland van nu
Wát er ook nog komen gaat in het epos van Terstall, deze eerste film is al een pijnlijke spiegel voor het Nederland van nu. Een reminder dat er nog niet zo lang geleden een tijd was waarin bloot nog niet meteen ‘naakt’ heette – en een tijd waarin vrije liefde, seks en drugs hand in hand gingen met dromen over een betere wereld.
Terstall maakt de kijker duidelijk dat de tijdgeest in rap tempo is veranderd – en niet altijd ten goede.
Ondanks enkele zure kritieken, zou de film zomaar een succes kunnen worden. Terstall boort een sentiment aan dat leeft onder een groot publiek. Zoals de musical Soldaat van Oranje ook in zestien jaar bijna vier miljoen bezoekers in vervoering heeft gebracht met een versimpeling van de geschiedenis waarvoor deskundigen hun neus ophaalden.
Want gewone kijkers, van alle generaties, weten heel goed wat ze mooi vinden, welke herinneringen ze koesteren en welke illusies ze graag in stand houden.
Ja, de herinneringen van Eddy Terstall aan de jaren zeventig en tachtig zijn soms mierzoet en vast niet representatief voor alle Nederlanders. Maar het is dan ook zijn film, zijn epos. Het land van Johan is vooral het land van Eddy. En dat alleen al maakt een bioscoopbezoekje meer dan de moeite waard.