‘Europa komt eindelijk in actie, zoals Spanje dat vanaf het begin al deed,’ zei de Spaanse minister van Buitenlandse Zaken José Manuel Albares in een interview met nieuwsorganisatie Politico. Hij doelt op de Spaanse veroordeling van de oorlog in Iran. De huidige regering houdt er al langer een anti-Trump-houding op na.
Albares zegt dat de veranderde houding van de Europese Unie tegenover Trump en de oorlog komt doordat Spanje ‘het voortouw heeft genomen, zodat anderen konden volgen’. De Spaanse premier Pedro Sánchez benadrukte nogmaals dat ‘Europa voor multilateralisme en voor het internationaal recht is – wij zijn tegen deze oorlog.’
De Spanjaarden claimen dus dat de kritische houding van Europa op hun conto te schrijven is, maar is dat ook zo?
‘No a la guerra’
Géén oorlog, ‘no a la guerra’. Begin maart liet de Spaanse premier Pedro Sánchez er geen misverstand over bestaan: Spanje doet niet mee aan de door Donald Trump en Benjamin Netanyahu begonnen oorlog tegen Iran.
Een duidelijk signaal uit Europa, maar wel één dat niet breed werd gedeeld. Enkele dagen later keek de Duitse bondskanselier Friedrich Merz toe toen Trump fel uithaalde naar Spanje.
Merz verdedigde zijn Europese collega niet en gaf zelfs nog een trap na door te zeggen dat Spanje zich ook al niet aan de NAVO-norm van 5 procent houdt.
Toch blijft de Spaanse weigering nog zonder gevolgen. Nu Donald Trump zich telkens onvoorspelbaar opstelt in de oorlog met Iran, lijkt Europa vooral zijn focus en kalmte te willen bewaren. Het Spaanse ‘nee’ heeft laten zien dat openlijke kritiek en de weigering om mee te doen niet automatisch tot sancties hoeven te leiden.
Waarom is Spanje zo kritisch over de oorlog in Iran?
Spanje is al sinds het begin van de oorlog in Iran een fel tegenstander. De socialist Pedro Sánchez omarmde de slogan ‘no a la guerra‘ (‘nee tegen oorlog’) die in 2003 werd gebruikt in het verzet tegen de Irak-oorlog, toen Spanje onder leiding van een conservatieve regering de kant van Amerika koos.
Een trauma uit het recente verleden speelt ook een rol. De aanslagen in Madrid van 2004 door een groep gelinkt aan Al-Qa’ida worden tot op de dag van vandaag gelinkt aan de Spaanse deelname aan de oorlog in Irak.
Bovendien is de huidige regering links-progressief en geen natuurlijke bondgenoot van Trump. Met het oog op de Spaanse verkiezingen in 2027 zou een oorlog aan de zijde van Trump Sánchez bij zijn achterban zeer impopulair maken en ook niet in lijn liggen met eerdere beslissingen.
Spanje keerde zich al tegen de verhoging van de defensie-uitgaven volgens de NAVO-norm en schaarde zich in de Gaza-oorlog aan de zijde van de Palestijnen, onder meer door de Palestijnse staat formeel te erkennen.
Toen Amerikaanse troepen aan het begin van de Iran-oorlog geen gebruik mochten maken van Spaanse militaire bases, was Trump woedend over deze pacifistische houding van premier Sánchez. Hij dreigde met sancties, wilde ‘niets meer met Spanje te maken hebben’ en zou de handel met Spanje willen staken.
Europa reageerde aanvankelijk verdeeld
Aan de andere Europese leiders had Trump bij het begin van het conflict nog niet veel. Europa was verdeeld in haar reactie op de oorlog, en steunde deze niet onvoorwaardelijk.
Er was onenigheid over het internationaal recht, de militaire inzet en de toekomst van de Europees-Amerikaanse verhoudingen.
Maar toen Trump de NAVO-landen vroeg deel te nemen aan een maritieme coalitie die de door Iran geblokkeerde Straat van Hormuz open zou moeten houden, leek een ‘Europese lijn’ ineens in zicht: de Europese NAVO-bondgenoten wezen in meerderheid de eisen van de Amerikaanse president af.
Trump zag het als een test. ‘Als er geen antwoord komt, of als het antwoord negatief is, dan denk ik dat het heel slecht zal zijn voor de toekomst van de NAVO.’
Dat dreigement ten spijt kwamen Europese leiders Trump niet tegemoet. Ook laten ze zich niet meer door zijn grillen leiden, maakte EU-buitenlandchef Kaja Kallas duidelijk. ‘We zijn nu rustiger, omdat we verwachten dat er voortdurend onvoorspelbare dingen gebeuren. We blijven kalm en gefocust,’ zei ze tegen persbureau Reuters.
Europese leiders keren zich steeds meer af
Merz zei op woensdag 18 maart dat Duitse deelname aan de oorlog geen gegeven is. ‘Wij zouden dit pad zoals het is gevolgd, hebben afgeraden. Daarom hebben wij verklaard dat wij, zolang de oorlog voortduurt, niet zullen deelnemen aan het waarborgen van de vrije doorvaart in de Straat van Hormuz, bijvoorbeeld met militaire middelen,’ zei Merz volgens Reuters.
Daarmee spreekt Berlijn geen hard ‘nee’ uit tegen de oorlog, maar maakt het wel duidelijk niet te willen opdraaien voor het oplossen van de complexe situatie die is ontstaan.
De Franse president Emmanuel Macron stelde eveneens dat Frankrijk geen partij is in het conflict. Ook Giorgia Meloni, premier van Italië, uitte eerder al kritiek op interventies die ‘buiten het kader van het internationaal recht vallen’.
Lees ook: Wat is het geheim van Giorgia Meloni?
Toch scheepvaart in Straat van Hormuz beschermen?
Ondanks deze afwijzingen werd eind vorige week bekend dat Duitsland, samen met Nederland, Frankrijk, Italië en Japan, zouden willen bijdragen aan ‘passende inspanningen’ om de scheepvaart door de Straat van Hormuz te beschermen.
Dit laat zien dat Europese landen, ondanks hun groeiende kritiek, toch blijven zoeken naar manieren om het conflict op te lossen. Inmiddels zijn dertig landen in overleg over het breken van de blokkade in de Straat van Hormuz.
Wat deze inspanningen precies zullen inhouden, is nog onduidelijk. D66-premier Rob Jetten liet donderdag 19 maart op de EU-top in Brussel weten dat het ‘te riskant is om een missie in de Straat van Hormuz te starten’.
Ook is het niet zeker of de Verenigde Staten zich bij deze inspanningen zullen aansluiten. De Britse premier Keir Starmer liet eerder al weten dat het Verenigd Koninkrijk samen met Frankrijk aan een plan werkt. Frankrijk probeerde vorige week al een internationale coalitie op te zetten zonder de Verenigde Staten.
Lees ook: Nederland houdt met dertig andere landen overleg over breken blokkade Straat van Hormuz
Nee, Spanje is geen kartrekker
Voorlopig lijkt het erop dat Europa op zijn eigen voorwaarden handelt en niet volgens die van Trump. Toch is er een verschil tussen de houding van Spanje en die van de rest van Europa. De motieven om ‘nee’ te zeggen tegen Trump, lopen uiteen.
De lijn van Spanje lijkt duidelijk: de aanval op Iran is onrechtmatig volgens het internationaal recht, dus houdt Spanje zich niet alleen afzijdig, maar veroordeelt het die ook volmondig.
Andere EU-landen haken vooral af omdat de doelen onduidelijk zijn en de oorlog bij hun bevolking op weinig steun kan rekenen. Daarom komt er een coalitie met een eigen plan om de scheepvaart in de Straat van Hormuz te beschermen, op eigen voorwaarden.
Toch ziet Spanje zichzelf als het land dat de weg heeft vrijgemaakt voor een kritischer Europa. Maar dat wil nog niet zeggen dat het hele continent dezelfde overwegingen onderschrijft om de Spaanse koers te volgen.