Surinaamse oud-president Santokhi (67) overleden: wie was de sheriff van Suriname?

Sinds zijn aantreden op 16 juli 2020 had Santokhi een zwaar jaar achter de rug. Hij beloofde zijn land te verlossen van het ‘Bouterse-virus’. Van zijn voorganger Desi Bouterse erfde hij een lege staatskas en immense schulden. Daar kwam de corona-pandemie nog eens bij.

In zijn inaugurele rede zei hij: ‘Geef mij vertrouwen en ik geef u een prachtig Suriname terug.’ Na een ‘urgentie-fase’ van een jaar voorspelde hij twee jaar stabilisatie en daarna groei. De overheid bezuinigde op subsidies voor brandstof en elektriciteit, en liet de wisselkoers van de Surinaamse dollar los. De prijzen stegen snel. In 2020 was de inflatie 61 procent, dit jaar al 53 procent. Het volk pinaart (lijdt), stakingen dreigen.

Jongste uit een gezin van negen kinderen

Chan Santokhi is op 3 februari 1959 geboren in Lelydorp in een Hindoestaans gezin als jongste van negen kinderen. Moeder verkocht kippen en eenden op de markt, vader was landarbeider en havenwerker. Drie jaar na de onafhankelijkheid op 25 november 1975 vroeg Santokhi een beurs om in Nederland econometrie te studeren, maar daar zat zijn land niet op te wachten. Het werd de politieacademie in Apeldoorn.

Pier Eringa (60), voormalig topman van ProRail en van 2002 tot 2006 korpschef van Flevoland, herinnert zich ‘een tengere jongen met een positieve instelling die zich soepel aanpaste. Niet iemand van de conflicten. Chan was een doorzetter met een goede balans tussen luchtigheid en een serieuze houding. Een ambitieuze knaap met een missie: hij wilde een goede politieman zijn en zijn land beter maken.’

Oud-Tweede Kamerlid voor het CDA Ram Ramlal (70) was zijn externe scriptiebegeleider. ‘Een toegewijde student die geen aansporing nodig had. Ik was destijds directeur van een instelling voor verslaafdenzorg In Den Haag. Zijn scriptie ging over dat onderwerp.’

Als baas van de narcoticabrigade bestreed Santokhi de drugsmaffia

Het schrikbewind van Bouterse liep als een rode draad door het leven van Santokhi. Hij zat nog op de politieacademie toen ‘Bouta’ in 1980 een staatsgreep pleegde. Drie maanden nadat Santokhi als politieofficier was begonnen in Paramaribo-Noord, pleegde Bouterse eind 1982 met andere militairen de Decembermoorden: vijftien tegenstanders van zijn regime werden zonder vorm van proces geëxecuteerd.

Van 1986 tot 1992 vocht Bouterse een bloedige Binnenlandse Oorlog uit met zijn voormalige lijfwacht Ronnie Brunswijk. Beiden werden schatrijk met drugshandel.

Als baas van de narcoticabrigade ­bestreed Santokhi de drugsmaffia. Zijn kantoor werd beschoten, bij zijn huis hingen als dreigement kogels aan de poort. Bouterse en Brunswijk zijn in ­Nederland bij verstek ver­oordeeld voor drugshandel, maar waanden zich in Suriname onaantastbaar.

Vanaf 2000 speelde Santokhi als hoofdcommissaris een sleutelrol bij het verzamelen van bewijs tegen Bouterse over de Decembermoorden. In 2005 werd hij minister van Justitie en Politie onder president Ronald Venetiaan.

Advocaat Gerard Spong (75) adviseerde de Surinaamse regering over het proces. ‘Toenmalig minister Siegfried Gilds van Justitie en Politie was zeer te spreken over Santokhi. Op mijn vraag of de politie een arrestatie van Bouterse zou aankunnen, zei Gilds dat Santokhi daartoe wel in staat was.’

Toen Santokhi in 2005 Gilds opvolgde, had Spong schriftelijk contact met hem. In 2007 ging het mis bij het begin van het proces tegen Bouterse. ‘Ik had op de Nederlandse televisie gezegd dat hij levenslang verdiende.

Santokhi vond dat ik daarover als adviseur niets had mogen zeggen. Omdat ik mij niet wens te laten beperken in mijn recht op vrijheid van meningsuiting, stopte ik als adviseur.’ In- middels adviseert Spong Suriname weer.

Jaren werd Santokhi intensief beveiligd

Ook in politiek opzicht zijn Santokhi en Bouterse gezworen vijanden. Bij de verkiezingen van 2010 en 2015 kwam Bouterse bij massabijeenkomsten van zijn Nationale Democratische Partij (NDP) steevast op met het nummer I shot the sheriff van Bob Marley.

Jaren werd Santokhi intensief beveiligd. Bouterse werd in 2010 president, Santokhi fractieleider van de Vooruitstrevende Hervormings Partij (VHP) in het parlement.

Rabin Baldewsingh (59), van 2006 tot 2018 PvdA-wethouder in Den Haag, noemde Santokhi een ‘heel kundig politieman en bestuurder die Suriname veiliger wist te maken en moreel gezag opbouwde. In 2015 was het een klap voor hem dat Bouterse kon aanblijven als president, maar Santokhi liet zich niet knock-out slaan. Dat is de politieagent in hem. Die nederlaag motiveerde hem juist om te werken aan een nieuwe VHP.’

Onder het motto Meet the people ging Santokhi van deur tot deur en accepteerde alle uitnodigingen voor bruiloften en uitvaarten. Van de Hindoestaanse VHP maakte hij een volkspartij waar ook de Afro-Surinamer, de Javaan en de Chinees welkom zijn. Bij het herstel van Suriname wil Santokhi de 500.000 Surinamers wereldwijd betrekken.

‘Een modern politicus met een visie,’ zegt Baldewsingh. ‘Hij wil de districten ontwikkelen en denkt over een tweede stad naast het dichtgeslibde Paramaribo. Maar hij heeft ook oog voor nieuwe thema’s als klimaatverandering, duurzaamheid en energietransitie in de landbouw.’

Santokhi raakte verstrikt in zijn eigen ambitie

Er is ook kritiek. ‘Bij zijn aantreden zei Santokhi over zijn plannen: w’o set en (we gaan het regelen). Maar hij raakte verstrikt in zijn eigen ambitie. Zijn gezag is hij kwijt door zijn coalitie met Brunswijk. Het volk wordt ongeduldig.’

‘Ondanks het trackrecord van Brunswijk had Santokhi geen keus,’ zegt Ramlal. ‘Samenwerking met de NDP van Bouterse was uitgesloten. Hij moest dus wel met Brunswijk in zee als vicepresident.’

‘Het was een moeilijke legpuzzel,’ zegt Spong. ‘Maar het is gelukt om een coalitie te vormen en daaraan kunnen Rutte en Kaag een voorbeeld nemen. Santokhi heeft daadkrachtige ministers aangesteld en pakt de corruptie aan.’

De overheidskas was leeggeroofd door Bouterse

Bij zijn aantreden trof Santokhi een leeggeroofd Kabinet van de President aan, een lege overheidskas en een staatsschuld van rond de 3 miljard euro.

De eerste tien maanden was Marten Schalkwijk (66), hoogleraar sociale verandering en ontwikkeling in Paramaribo, als adviseur van Santokhi en de minister van Financiën belast met de coördinatie van het herstelplan. ‘Zijn enorme dossierkennis verbaast mij elke keer.’

De schulden hangen Suriname als een molensteen om de nek, zegt Schalkwijk. Inmiddels is een aantal leningen ‘herschikt’. Op basis van maatregelen uit het herstelplan komt het Internationaal Monetair Fonds eind september met een steunpakket van 590 miljoen euro. ‘De Inter-Amerikaanse Ontwikkelingsbank leent ons de komende drie jaar 485 miljoen dollar en we praten met de Wereldbank.’

Schalkwijk verwachtte in 2021 dat Suriname in één à twee jaar uit de crisis zou komen. ‘Dan is een groei mogelijk van 2 à 3 procent. Als de enorme olie- en gasreserves voor de kust van Suriname beschikbaar komen, is vanaf 2026 een hogere groei waarschijnlijk.’

‘Je moet elke schijn van belangenverstrengeling voorkomen’

Tot veler verbazing benoemde Santokhi zijn kersverse tweede vrouw Melissa in het Kabinet van de President en als commissaris van staatsolie. ‘Geen gelukkige greep,’ zegt Spong. ‘Blijkbaar heeft hij geen vertrouwen in anderen in zijn omgeving. Ik heb haar in Nederland ontmoet. Een capabele juriste die ongetwijfeld over de skills beschikt voor die functies, maar het is niet handig.’

‘Je moet elke schijn van belangenverstrengeling voorkomen,’ zegt Ramlal. ‘Personeelsbeleid en communicatie zijn niet zijn sterkste punten.’ Baldewsingh: ‘Dat hij zijn vrouw als vertrouweling aanstelde begrijp ik, gezien de politieke en bestuurlijke erfenis van zijn voorganger. Maar er is op dit moment te veel opsmuk om hem en het ambt van de president. Hij moet oppassen dat hij hierdoor de touch met de bevolking niet verliest en zijn beleid blijven uitleggen.’

Bouterse is eind 2019 bij verstek veroordeeld tot twintig jaar cel voor de Decembermoorden. De Krijgsraad handhaafde dat vonnis. Zijn rol is uitgespeeld.

Zijn werkbezoek is voor Santokhi van groot belang om een volwassen relatie met de voormalige kolonisator op te bouwen. Dat zou een unieke prestatie zijn: de sheriff die afrekende met Bouterse en Suriname gezond maakt.