Met een omvangrijke Amerikaanse oorlogsvloot in het Midden-Oosten lijkt het niet langer de vraag of, maar wanneer de Verenigde Staten een aanval uitvoeren op het ayatollah-regime. Dat richtte een ongekende massaslachting aan onder de eigen bevolking, met vermoedelijk tienduizenden gedode demonstranten. Wanneer grijpt Trump in? Vijf vragen en antwoorden over de situatie in en rond Iran.
1. Hoeveel slachtoffers zijn er gevallen bij de protesten tegen het Iraanse regime?
Dinsdagochtend meldde de in Amerika gevestigde mensenrechtenorganisatie Human Rights Activists News Agency (HRANA) dat zeker 6.126 doden bij de demonstraties in Iran zijn vastgesteld. Dat wil zeggen: van deze mensen is de identiteit en de doodsoorzaak geverifieerd. Op ruim 200 leden van de ordetroepen van de Islamitische Republiek na, zijn het allemaal demonstranten of Iraniërs die niet bij de opstand betrokken waren.
Omdat het regime het internet grotendeels heeft stilgelegd, is het volgens HRANA moeilijk en tijdrovend om alle doden officieel te kunnen vaststellen. Waarschijnlijk ligt het dodental nog veel hoger, zegt de ngo. Die is nog bezig 17.000 andere sterfgevallen te onderzoeken. Ook zijn er 11.000 Iraanse demonstranten zwaargewond geraakt.
TIME berichtte zondag op basis van informatie van twee hooggeplaatste functionarissen bij het Iraanse ministerie van Gezondheid dat er alleen al op donderdag 8 en vrijdag 9 januari tot wel 30.000 demonstranten zijn gedood. Het Amerikaanse weekblad meldt dat de enige vergelijkbare massaslachting in zo korte tijd zich afspeelde tijdens de Holocaust. Eind september 1941 vermoordden doodseskaders van de nazi’s in het ravijn Babi Jar, nabij Kyiv, in twee dagen bijna 34.000 Oekraïense Joden.
Het weekblad plaatst wel de kanttekening dat het cijfer niet onafhankelijk te verifiëren is. Maar op basis van andere bronnen lijkt het aantal niet onwaarschijnlijk. Vijf dagen geleden zei Mai Sato, speciaal rapporteur Iran voor de Verenigde Naties, al dat op basis van doktersverklaringen in het land meer dan 20.000 Iraanse burgers zouden kunnen zijn gedood.
The Wall Street Journal hanteert op basis van gesprekken met mensenrechtengroeperingen een ondergrens van 10.000 doden. De krant schrijft dat zelfs wanneer wordt uitgegaan van de laagste schattingen het geweld door het Iraanse regime behoort tot de meest gewelddadige optredens van staatsmacht tegen demonstranten in de recente geschiedenis.
‘Het lijdt geen twijfel dat de Islamitische Republiek een van de grootste massamoorden op demonstranten van onze tijd heeft gepleegd,’ zegt Mahmood Amiry-Moghaddam, hoofd van de in Oslo gevestigde organisatie Iran Human Rights, tegen de Amerikaanse zakenkrant.
Ter vergelijking: bij het neerslaan, in juni 1989, van de opstand op het Plein van de Hemelse Vrede in Peking, vielen naar schatting duizenden tot tienduizend doden.
2. Welke gruwelijke details zijn bekend?
The New York Times bracht zondag een uitgebreide reconstructie onder de kop: ‘Hoe Iran een volksopstand neersloeg met dodelijk geweld’. De krant zag 300 video’s en kon er 160 verifiëren door onder meer straatbeelden, namen van winkels, borden en bomen te koppelen aan archief-, satelliet- en Google Street View-beelden en via geolocating.
De video’s van begin januari tonen hoe veiligheidstroepen in ten minste negentien steden en zes wijken van de hoofdstad Teheran massa’s demonstranten beschoten. Te zien en te lezen is onder meer hoe massa’s mensen op het oog willekeurig onder vuur kwamen te liggen van Iraanse troepen, die op daken zaten en rondreden op motoren. Zij schoten ook demonstranten in de rug die juist wegrenden van de confrontaties.
Verder beschrijft de NYT tal van getuigenissen en communicatie van dokters en verplegend personeel die in ziekenhuizen vaak honderden zwaargewonden zagen binnenkomen, met gruwelijke verwondingen aan hun hoofd en lichaam. Ziekenhuizen, mortuaria en andere medische locaties zijn bezaaid met lijkzakken met gedode demonstranten. ‘Lichamen gehuld in zwarte plastic zakken bedekten elke ruimte en elk oppervlak,’ schrijft de krant. ‘Opgestapeld in koelkasten. Binnen op de vloer geplaatst. Verspreid, rij na rij, op de grond op de parkeerplaats en de binnenplaats.’
Volgens speciaal rapporteur Iran van de VN Sato zijn gewonde demonstranten door Iraanse veiligheidstroepen uit het ziekenhuis gehaald en opgepakt. Ook zei Sato maandag tegen persbureau Reuters dat families die het lichaam van hun doodgeschoten dierbaren terugwillen, 5.000 tot 7.000 dollar losgeld moeten betalen. Een bedrag dat in het economisch geplaagde Iran voor velen niet op te brengen is.
3. Wat is er bekend over de Amerikaanse oorlogsvloot in de regio?
Maandag meldde het Amerikaanse Centraal Commando (CENTCOM) dat het vliegdekschip USS Abraham Lincoln met diverse bijbehorende oorlogsschepen en drie begeleidende destroyers (torpedobootjagers) is gearriveerd in het Midden-Oosten. De verwachting is, schrijft The Washington Post, dat de vloot dezer dagen het noorden van de Arabische Zee of de Golf van Oman bereikt, waarmee Iran binnen bereik ligt.
De USS Abraham Lincoln Carrier Strike Group telt een kleine 6.000 bemanningsleden en zo’n 90 gevechtsvliegtuigen en helikopters. Ook kunnen vanaf de schepen honderden raketten worden afgevuurd, waaronder tientallen Tomahawk-kruisraketten. De vloot wordt beschermd door een Patriot-luchtafweersysteem om middellangeafstandsraketten te kunnen onderscheppen.
4. Wat heeft Trump recent gezegd over Iran?
‘We hebben een grote vloot bij Iran. Groter dan bij Venezuela,’ zei Donald Trump maandag tegen de politieke nieuwssite Axios over zijn besluit om de USS Abraham Lincoln naar het Midden-Oosten te sturen. Toch houdt de Amerikaanse president naar eigen zeggen ook de optie open om met het ayatollah-regime te onderhandelen, bijvoorbeeld over de ontmanteling van Irans nucleaire programma. ‘Ze willen een deal sluiten. Dat weet ik zeker. Ze hebben meerdere keren gebeld. Ze willen praten.’
Trump sprak vergelijkbare woorden in de weken voorafgaand aan de Twaalfdaagse Oorlog (12-24 juni 2025). Toen bombardeerde Israël tal van Iraanse atoomfaciliteiten, raketinstallaties en luchtafweersystemen en schakelde het kopstukken van de Islamitische Revolutionaire Garde en het Iraanse leger uit, naast verscheidene atoomwetenschappers.
De afgelopen weken sprak Trump al diverse keren waarschuwende taal tegen het Iraanse regime. Begin januari zei hij in te grijpen als demonstranten zouden worden opgehangen, maar dat dreigement heeft hij vooralsnog niet waargemaakt.
5. Wat zegt het Iraanse regime?
De woordvoerder van het Iraanse ministerie van Buitenlandse Zaken, Esmail Baghaei, zei maandag tijdens zijn wekelijkse persconferentie dat er geen sprake is van diplomatieke gesprekken tussen de Amerikaanse gezant Steve Witkoff en Irans minister van Buitenlandse Zaken Abbas Araghchi. Daarover berichtten diverse media vorige week.
Volgens woordvoerder Baghaei vreest de Islamitische Republiek een militaire confrontatie niet. ‘Vertrouwend op zijn eigen capaciteiten en waardevolle ervaringen uit het verleden, is Iran beter voorbereid dan ooit en zal het uitgebreid en daadkrachtig reageren op elke mogelijke agressie.’ Ook riep Gholam-Hossein Mohseni-Ejei, de hoogste rechter van het land, Iran op om niet terug te keren naar de onderhandelingstafel.
De Iraanse president Masoud Pezeshkian waarschuwde vorige week nog dat een mogelijke aanval op ayatollah Ali Khamenei grote gevolgen zal hebben. ‘Elke agressie tegen de Opperste Leider van ons land staat gelijk aan een totale oorlog tegen de Iraanse natie,’ schreef hij op X.