De feiten: Sneller stemmen tellen, maar meer ongeldige stemmen
Bron: Eerste Kamer, ANP, Rijksoverheid, de Kiesraad, Tweede KamerKiezers in elf gemeenten stemmen woensdag bij de gemeenteraadsverkiezingen met een nieuw, kleiner biljet. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) onderzoekt met dit experiment of zo’n kleiner biljet het stemmen toegankelijker maakt en het stemmen tellen kan versnellen.
Het huidige, vrijwel overal nog gebruikte, biljet wordt door het groeiende aantal partijen en kandidaten steeds groter.
Kleiner stembiljet en de landelijke politiek
Het kleinere stembiljet is al langer onderwerp van discussie in de landelijke politiek. Toen het kabinet in 2021 voorstelde ermee te experimenteren, uitten diverse Kamerfracties hun twijfels of dit systeem wel een verbetering was voor kiezers.
Na lang soebatten werd in 2024 voor het eerst ermee getest bij de Europese verkiezingen.
Op het nieuwe stembiljet staan alleen partijnamen en kandidaatnummers. Een overzicht met de namen van alle kandidaten ligt of hangt in het stemhokje.
Kiezers moeten twee vakjes aankruisen: één voor de partij en één voor het nummer van de kandidaat. Dat laatste is geen vereiste. Kiezers kunnen dus ook hun stem alleen aan een partij geven, een noviteit. Die partijstemmen worden opgeteld en aan de lijsttrekker gegeven.
Ongeldig stemmen
In gemeenten waar het biljet eerder werd getest, was het aandeel ongeldige stemmen met 0,48 procent twee keer zo hoog als bij het oude biljet. Wel brachten kiezers vaker een voorkeursstem uit: 36,6 procent tegenover 30,9 procent landelijk.
Ook bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 werd getest, in vijf gemeenten: Alphen aan den Rijn, Boekel, Midden-Delfland, Tynaarlo en Borne. Uit evaluaties blijkt dat het stemmen en het tellen met het nieuwe biljet sneller gaan. Volgens het ministerie kan het tellen tot 60 procent sneller verlopen dan met het huidige stembiljet. Bovendien nemen de biljetten door het kleinere formaat minder opslagruimte in, en zijn ze zo makkelijker te vervoeren.
De gemeente Borne besloot als enige proefgemeente het experiment niet te herhalen. Volgens de gemeenteraad ligt het aantal ongeldige stemmen te hoog en gaat het ontbreken van de namen van kandidaten ten koste van de herkenbaarheid.
Na de proef met het nieuwe stembiljet tijdens de gemeenteraadsverkiezingen beslist het ministerie van BZK of het experiment wordt uitgebreid. Mogelijk wordt zelfs al besloten dat de landelijke invoering kan worden voorbereid. Daarvoor is een wijziging van de Kieswet nodig.
Wie zegt wat over het kleinere stembiljet?
Bron: Tweede Kamer, NOS- De commissie voor Onderzoek van de Geloofsbrieven, die na verkiezingen de uitslag controleert, pleitte na de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 voor de overstap naar het nieuwe stembiljet. Volgens commissievoorzitter Ulysse Ellian (VVD) is het huidige stembiljet ‘simpelweg niet meer te doen’.
- Politicoloog Henk van der Kolk (Universiteit van Amsterdam) ziet zowel voordelen als nadelen, zei hij tegen EW. ‘Het voordeel van het kleinere stembiljet is dat het makkelijker te tellen is. Het nadeel is dat je moet accepteren dat er wat meer ongeldige stemmen zijn. Die afweging is uiteindelijk een politieke beslissing.’
- ‘Het nieuwe stembiljet is beter leesbaar, toegankelijk, gemakkelijker op en weer uit te vouwen, sneller te tellen en overzichtelijker,’ stelde de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) na het experiment met het nieuwe stembiljet tijdens de Europese Parlementsverkiezingen in 2024.
- Frank Rijkaart (BBB), voormalig minister van BZK, zei begin februari 2026 in een Kamerbrief: ‘Het huidige stembiljet is (te) groot en daardoor lastig te hanteren.’
- BBB-Kamerlid Henk Vermeer vindt het opmerkelijk dat een stem zonder kandidaat toch naar de lijsttrekker gaat: ‘De Kieswet gaat uit van individuen die een Kamerzetel krijgen, niet van partijen,’ zei hij tegen de NOS.
EW's visie: Kleiner stembiljet en kandidaten die nummers worden
Door: Josephine Ummels, redacteur PolitiekHet kleinere stembiljet lijkt een praktische oplossing voor een logistiek probleem. De huidige biljetten zijn uitgegroeid tot enorme vellen papier die lastig te drukken, te vervoeren en te tellen zijn.
Maar de nieuwe vorm heeft ook een politiek effect: kandidaten verdwijnen van het biljet. Op het nieuwe stembiljet staan alleen partijnamen en kandidaatnummers; voor de namen van de kandidaten moet je je toevlucht zoeken tot een lijst in het stemhokje.
Verandering in keuzeproces door kleiner stembiljet
Volgens politicoloog Henk van der Kolk verandert daarmee ook het keuzeproces van kiezers. ‘Bij het nieuwe stembiljet kies je eerst een partij en daarna een kandidaat. Daardoor splits je in je hoofd de keuze tussen partij en persoon.’
Het is positief dat kiezers bij het nieuwe biljet vaker een voorkeursstem uitbrengen. Maar het verschil is vrij summier: nog niet de helft van de kiezers bracht zo’n stem uit. Het is dus een misvatting te denken dat het nieuwe biljet de macht van kandidaten en uiteindelijk gekozenen versterkt.
Kiezers in Nederland
Bij het stemmen kies je niet alleen eerst een partij en dan pas de kandidaten. Die laatste zijn bovendien slechts een nummer, wat de macht van partijen nog versterkt. Dat raakt de kern van het Nederlandse kiesstelsel, waarin kiezers op personen stemmen.
Daarmee is het kleinere stembiljet niet alleen een logistieke verbetering, maar ook een stille verschuiving in de machtsverhoudingen binnen de democratie.
Verdere verdieping: Een kleine stap richting digitaal tellen
Het experiment met een kleiner stembiljet gaat behalve over gebruiksgemak, ook over de toekomst van het telproces. Anders dan bij de stemcomputers, die Nederland in 2007 afschafte, blijft het stemmen zelf op papier.
Het tellen zou in de toekomst wel deels kunnen worden geautomatiseerd. Het nieuwe stembiljet is kleiner en overzichtelijker, met partijnamen en kandidaatnummers in een vaste indeling, waardoor het eenvoudiger te scannen is dan de huidige grote vellen papier.
Een politieke afweging
Volgens politicoloog Van der Kolk – zie het citaat hierboven – draait de discussie uiteindelijk om een politieke afweging, namelijk om hoeveel ongeldige stemmen je accepteert.
Het kleinere stembiljet maakt het tellen sneller en minder arbeidsintensief, maar verschuift ook de balans in het verkiezingsproces. Waar Nederland na 2007 bewust koos voor maximale controle door handmatig tellen, komt nu efficiëntie nadrukkelijker op de voorgrond.
De vraag is hoeveel zekerheid een democratie wil inruilen voor snelheid.