Leo Kwarten

Syrische nep-oppositie vanuit een goed hart

01 juni 2021

De tegenkandidaten bij de Syrische presidentsverkiezingen zijn een wassen neus, schrijft Leo Kwarten. Hij ontmoette Mahmoud Merai die opkomt voor politieke gevangenen en het opnam tegen Bashar al-Assad.

Wat beweegt iemand om zich kandidaat te stellen voor de Syrische presidentsverkiezingen? Om mee te lopen in een race waar jij pas uit de startblokken mag vertrekken als je tegenstander al bijna bij de finish is. Om door de rest van de Syrische oppositie te worden verguisd als een fake die eigenlijk loyaal is aan Assad. Die hem een dienst bewijst door net te doen alsof het toch nog spannend kan worden daar in Damascus. Terwijl je weet dat er Iraanse, Russische en Chinese waarnemers rondlopen om erop toe te zien dat de verkiezingen net zo eerlijk verlopen als bij hen thuis.

Leo Kwarten (1957) is arabist en antropoloog. Als zelfstandig gevestigd adviseur werkt hij voor bedrijven die opereren in het Midden-Oosten. Daarnaast publiceert hij over politiek en religie in de regio.

Al die vragen schoten door mijn hoofd toen ik las dat Mahmoud Merai zijn kandidatuur bekend had gemaakt. Ach, Mahmoud. Tijdens de oorlog zocht ik hem wel eens op in zijn piepkleine kantoortje in het centrum van Damascus, achter het Provinciehuis. Om er te komen, moet je twee trappen op in zo’n Syrisch kantoorpand uit de jaren zestig, waar ze op de begane grond verstofte reistassen verkopen en de huurders van de bovengelegen kantoren hun métier etaleren op bladderende gevelborden met teksten als ‘Gebroeders Baraka, handel in alles’ of in het Engels ‘Dr Farzat, Cosmic Srgery, Universe of Brtaslava’.

Mahmoud Merai wil verandering door middel van dialoog met het regime

Achter een van die dichtgekoekte ramen houdt de mensenrechtenadvocaat Mahmoud Merai (1957) kantoor. Hij is een kleine dikke man met een hoofd als een hardgekookt ei. Hij is opmerkelijk goed gekleed voor zijn schamele ambiance. Merai heeft nooit geloofd in gewapende oppositie. Ook weigert hij te vluchten naar het buitenland. Hij houdt hardnekkig vast aan verandering door middel van dialoog met het regime. Het levert hem het verwijt op een agent van de veiligheidsdienst te zijn. Onterecht, want Merai’s geloofsbrieven zijn okay: zes jaar in de gevangenis wegens politiek activisme en zwaar gemarteld.

Op een keer ging ik bij Merai langs met een lijst van tientallen binnenlandse politieke partijen. Het is u wellicht ontgaan, maar nadat in 2012 politieke partijen in Syrië werden toegestaan, sprongen ze daar als paddenstoelen uit de grond. Ze komen alleen nooit in het parlement. En wie te ambitieus is, verdwijnt of wordt vermoord teruggevonden in de kofferbak van zijn auto. Toch richtte Merai op 12 mei 2014 onverschrokken een partij op die geweldloze tegenstanders van Assad in binnen- en buitenland verenigt. De plechtigheid werd beschermd door de Syrische veiligheidsdienst.

Ho, wacht even. Hoe zit dat?

De politieke gevangenen moeten worden vrijgelaten

‘We vreesden een aanslag door de rebellen,’ legde Merai uit. ‘Die zien ons als verraders.’ Zijn kantoortje had zich gevuld met partijgenoten. Het stond er blauw van de sigarettenrook. Ik wilde weten wie er achter al die nieuwe partijtjes zat. ‘Noem maar op,’ zei Merai. Bij elke naam riepen de aanwezigen in koor: ‘Gevlucht naar Moskou,’ ‘opgezet door het regime,’ ‘ouwe communist’ of ‘nooit van gehoord’. Een zwaarlijvige journalist die notities maakte voor een interne publicatie, vroeg ineens angstig: ‘Hebben jullie die buitenlander wel aangemeld bij de geheime dienst?’ ‘Niet nodig,’ bromde Merai: ‘Weten ze allang.’

Ik bekeek Merai’s campagnefilmpjes. Ik zag geen Quisling. Okay, ze staan bol van obligate staatspropaganda, maar zijn belangrijkste eis staat: de politieke gevangenen moeten worden vrijgelaten. Tienduizenden Syriërs verkommeren in gevangenissen waar op industriële schaal wordt gemoord en gemarteld. Merai is de enige die dit punt op de binnenlandse politieke agenda zet. Tegen de rebellen zegt hij: ‘Jullie revolutie om het regime ten val te brengen, heeft niet gewerkt. Kijk hoe Syrië er bij ligt. Dat ik als oppositie überhaupt meedoe aan de presidentsverkiezingen, dát is revolutie.’

Van oppositie geen sprake

Revolutie is een groot woord. Merai speelt eerder het spelletje van het regime mee in de hoop iets gedaan te krijgen. Hoe anders was dat bij de laatste presidentsverkiezingen, in 2014. Degene die het toen opnam tegen Assad konden we niet bepaald rekenen tot de oppositie. ‘Ik ben een huisvriend van de Assads,’ zei de geklopte kandidaat Hassan al-Nouri, toen ik hem een maand na de verkiezingen opzocht in kantoorsuite 233 van het Sheraton Hotel in Damascus. Hij is een joviale, kamervullende persoonlijkheid wiens luide bariton resoneert in een omvangrijke thorax. ‘Ze vroegen me om mee te doen. Ik heb er geen spijt van.’

Al-Nouri, die zakenman is, had 4,3 procent van de stemmen gehaald. ‘Weet je waarom ik verloor?’ bulderde hij: ‘Omdat het land Assad wil. Ook ik sta honderd procent achter hem.’ Ik vroeg hem welke functie Assad hem nu ging aanbieden nadat hij toch maar 600.000 Syriërs had overtuigd van zijn verkiezingsprogramma. Al-Nouri verslikte zich in zijn koffie. Hij waardeerde mijn directheid, zei hij. Hij dacht even na: ‘Waarschijnlijk premier of vicepremier die belast is met de hervorming van de economie.’

Absurd ministerie

Het werd Administratieve Hervorming, een nieuw gecreëerd departement. Gezien de chaotische oorlogssituatie waarin Syrië zich bevond – armoede, geweld, chronische tekorten – was dit ministerie net zo absurd als Monty Python’s Ministry of Silly Walks. Er heerst doorgaans een diepe rust. De minister zelf heeft zich geposteerd achter een bureau dat de omvang heeft van een halve hectare, maar verder leeg is. Aan de muur hangt een foto waarop Al-Nouri poseert met Assad bij zijn benoeming in augustus 2014.

Mahmoud Merai heeft minder stemmen gekregen dan Al-Nouri: 3,3 procent. Wat zou zijn beloning zijn? Een eigen ministerie? Ik denk het niet. Maar stel dat Assad als blijk van waardering een paar honderd politieke gevangenen vrijlaat. Dan heeft Merai meer bereikt dan tien jaar Syrische revolutie bij elkaar.

Ingelogde abonnees van EWmagazine kunnen reageren
Bij het plaatsen van een reactie geldt een aantal voorwaarden. Klik hier voor de voorwaarden.

Reacties die anoniem worden geplaatst of met een overduidelijke schuilnaam zullen door de moderator worden verwijderd, evenals reacties die niets met het onderwerp van het artikel te maken hebben. Dit geldt evenzeer voor racistische of antisemitische reacties. De moderator handelt in opdracht van de hoofdredacteur.