Rosen schreef voor onder meer The New Yorker, The New York Times en Politico, en deed verslag vanuit tal van landen, waaronder Oekraïne en Syrië. Voor zijn nieuwste boek reisde hij af naar de Noordpool. EW sprak met hem over zijn bevindingen in het hoge noorden.
De titel van uw boek, Polar War, klinkt urgent. Waarom is het zo belangrijk dat we het juist nu over de Noordpool hebben?
‘Het ijs op de Noordpool smelt in hoog tempo. Sommige wetenschappers denken zelfs dat het zomerse zee-ijs rond 2030 volledig kan verdwijnen.
‘Dit opent nieuwe scheepvaartroutes. Rusland en China proberen bijvoorbeeld een route te ontwikkelen die China de ‘Polaire Zijderoute’ noemt: een corridor langs de Russische noordkust. Rusland heeft diverse bases uit de Koude Oorlog opnieuw geopend om deze route te ondersteunen.
‘Er varen meer commerciële schepen, maar ook militaire schepen trekken naar het noorden. Lange tijd was dit een gebied dat alleen toegankelijk was met speciale uitrusting, speciale schepen of zeer gespecialiseerd personeel. Dat verandert nu.
‘Neem bijvoorbeeld de Beringstraat, een smalle zeestraat tussen Rusland en Alaska. Jarenlang voeren daar zo’n honderd schepen per jaar doorheen. In 2025 waren dat er ongeveer achthonderd. Het wordt daar duidelijk drukker.’
Er ontstaat een nieuwe situatie op de Noordpool die u vergelijkt met de Koude Oorlog. Waarom?
‘Tijdens de Koude Oorlog werd het Noordpoolgebied bekeken vanuit strategisch en militair oogpunt. De regio was minder toegankelijk dan nu, het klimaat was anders en er lag meer ijs, toch was er veel militaire activiteit.
‘Na de Koude Oorlog ontstond juist het idee dat het Noordpoolgebied géén conflictzone meer moest zijn. Landen probeerden te voorkomen dat het een plek werd voor militaire confrontaties, nucleaire opslag, spionage of andere vormen van hybride oorlogsvoering.
‘Nu zien we dat de situatie opnieuw verandert. Steeds meer landen bekijken het gebied weer vanuit militair oogpunt. De huidige ontwikkeling doet weer denken aan de Koude Oorlog: westerse landen komen opnieuw tegenover rivaliserende staten te staan in deze regio.’
Wat moeten we ons daarbij voorstellen?
‘We zien het eigenlijk al gebeuren. In delen van het Europese Noordpoolgebied worden gps-signalen verstoord, wat problemen veroorzaakt voor commerciële vluchten. We kunnen deze incidenten niet definitief aan één land toeschrijven, maar veel experts vermoeden dat Rusland erachter zit.
‘Daarnaast is het aantal observatieposten het afgelopen jaar toegenomen, zowel diplomatieke posten als satellietstations. Die laatste worden gebruikt om te volgen wat Rusland in de regio doet. Deze ontwikkeling hangt samen met de oorlog in Oekraïne, die in 2022 begon, en de verslechterde relatie tussen Rusland en andere nucleaire grootmachten, zoals de Verenigde Staten.’
U sprak een bewoner die zei: ‘The war is fucking coming.’ Dat klinkt alarmerend. Denkt u dat die zorgen terecht zijn?
‘Op dat moment weerspiegelde die uitspraak de angst die mensen in de regio voelden. Maar sinds president Trump eerder dit jaar begon te praten over Groenland op de manier waarop hij dat deed, denk ik niet dat die angst overdreven is.
‘We kunnen steeds agressievere benaderingen van het Arctisch gebied gaan zien, en problemen daar kunnen ook gevolgen hebben voor gebieden die veel verder naar het zuiden liggen.’
U heeft een behoorlijke tijd op de Noordpool doorgebracht, wat viel u op aan de machtsverhoudingen daar?
‘Ik was in een kleine kustgemeenschap op Spitsbergen. De belangrijkste nederzetting daar is Longyearbyen, met ongeveer tweeduizend inwoners. In de regio hoorde ik van bewoners dat zij zich zorgen maakten over hun soevereiniteit.
‘Het aantal Russen nam daar toe, en vanuit Rusland klonk de retoriek dat de Russische nederzettingen daar eigenlijk Russisch territorium waren die moesten worden beschermd tegen zogenoemde westerse agressie van de NAVO.
‘Toen ik zag dat de Verenigde Staten deze ontwikkelingen nauwelijks serieus namen, begon ik mij af te vragen hoe Amerika zich eigenlijk voorbereidt op spanningen in het Noordpoolgebied.
‘Tegelijkertijd zag ik Russische en Chinese marineschepen steeds vaker oefeningen uitvoeren voor de kust van Alaska, en er doken zelfs Chinese weerballonnen op in het luchtruim boven Alaska.
‘Andere landen namen het Arctisch gebied wél steeds serieuzer. Noorwegen bereidde zich voor, en ook de NAVO keek nadrukkelijker naar de regio.
‘De toenmalige NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg noemde het Noordpoolgebied zelfs de achilleshiel van de NAVO.’
Denkt u dat Trump gelijk had dat Groenland van groot strategisch belang is voor de Verenigde Staten? Maar dat de manier waarop hij dit in woorden en daden naar voren bracht niet gepast was?
‘Ik denk dat de Verenigde Staten Alaska en het Noordpoolgebied in het algemeen lange tijd hebben verwaarloosd.
‘De regering-Trump probeert zich op te veel dingen tegelijk te richten. Het idee dat we Groenland nodig hebben maar ondertussen niet kijken hoe we onze eigen positie en militaire aanwezigheid in Alaska kunnen verbeteren, is absurd. Het heeft weinig zin om een ander land in het Noordpoolgebied te willen hebben, als we het in ons eigen noordelijk territorium niet goed doen.
Het idee dat we Groenland nodig hebben maar niet kijken hoe we onze positie in Alaska kunnen verbeteren, is absurd.
‘In het denken van de Trump-regering over het Noordpoolgebied zit een zekere naïviteit. Het is te beperkt. Het is namelijk niet ‘het Amerikaanse Noordpoolgebied’, en ook niet ‘het Europese Noordpoolgebied’. Het is een gedeeld gebied. Het behoort ons allemaal toe.’
Een groot verschil is dat Rusland 23 bases binnen de poolcirkel heeft, terwijl de Verenigde Staten er maar één bezitten. Wat is daar misgegaan?
‘Na de Koude Oorlog ontstond het idee dat militarisering in het Noordpoolgebied niet langer nodig was. De Arctische Raad bevorderde samenwerking en de regio werd lange tijd als relatief vreedzaam beschouwd. Daardoor richtten de Verenigde Staten hun aandacht op andere prioriteiten, bijvoorbeeld het Midden-Oosten.
‘Rusland daarentegen heeft een heel andere relatie met het Noordpoolgebied. Ongeveer 60 procent van het land ligt op permanent bevroren grond en grote delen bevinden zich boven de poolcirkel. Rusland heeft ook de grootste stad in het Noordpoolgebied: Moermansk, met ongeveer 220.000 inwoners.
‘Het Noordpoolgebied maakt daardoor deel uit van de Russische nationale identiteit. In de Verenigde Staten is dat veel minder het geval. In Washington wordt in discussies zelden rekening gehouden met wat er in Alaska gebeurt.’
Wat doet Rusland beter dan de Verenigde Staten?
‘Rusland heeft simpelweg meer geïnvesteerd in het Noordpoolgebied dan de Verenigde Staten. Denk aan installaties voor vloeibaar aardgas en aan de ontwikkeling van de scheepvaartroute langs de Russische noordkust. Daarvoor bouwt het ook meer ijsbrekers.
‘Daarnaast heeft Rusland historisch gezien meer ervaring met operaties in het Arctisch gebied. Eeuwenlang, tot aan de tijd van Napoleon en zelfs daarvoor, opereert het leger al in extreme kou.
‘De Verenigde Staten hebben die ervaring bijna niet. Amerikaanse troepen zijn simpelweg niet goed genoeg voorbereid om in dat klimaat te opereren.
‘Het Amerikaanse leger is zeer bedreven in oorlogsvoering in de woestijn, omdat het daar dertig jaar oorlog heeft gevoerd, maar het is veel minder toegerust voor operaties in het hoge noorden.’
Voert Rusland ook een ‘vlaggenoorlog’ op de Noordpool?
‘De enige officiële vlag die bij de Noordpool is geplaatst, ligt op de zeebodem. Rusland plaatste die daar in 2007. Volgens Moskou was dat geen poging om het Noordpoolgebied te claimen, maar een demonstratie dat het de zeebodem onder de ijskap kon bereiken.
‘Maar we zien ook andere politieke signalen vanuit Rusland. Zo verschijnen de ‘Z’-symbolen, bekend uit de Russische oorlog tegen Oekraïne, in Russische nederzettingen op Spitsbergen.
Dat past in een bredere strategie van ‘grijzezone-oorlogsvoering’: diplomatieke en politieke acties die westerse landen onder druk moeten zetten of verontrusten.’
Bewoners vertelden u dat zij vinden dat Poetin de baas is in het Noordpoolgebied.
‘Rusland heeft daar absoluut een zeer zichtbare aanwezigheid. Zeker vergeleken met de Verenigde Staten.
‘Naarmate Rusland de gevolgen van de oorlog in Oekraïne blijft voelen, kan het in het Noordpoolgebied onvoorspelbaarder en grilliger worden. Dat baart zorgen, zowel in het Europese als in het Amerikaanse deel van het Noordpoolgebied.’
Probeert Rusland dominantie te verkrijgen in het Noordpoolgebied?
‘Ja. Maar Rusland heeft in het Noordpoolgebied in feite al een sterke positie. Waar het vooral naar op zoek is, is erkenning.
‘Moskou wil dat westerse landen zijn aanwezigheid in de regio erkennen en het behandelen als een mondiale macht.’
Met het oog op de recent ontstane oorlog: kan toenemende spanning op de Noordpool andere conflicten laten escaleren?
‘Het Noordpoolgebied zou een ideale plek kunnen zijn voor landen die vijandig staan tegenover westerse belangen om spanningen tussen trans-Atlantische partners aan te wakkeren.
‘Er spelen conflicten in Oekraïne, Zuidoost-Azië en de Hoorn van Afrika. Terwijl NAVO-landen proberen samen te werken om met die crises om te gaan, zou het opvoeren van spanningen in het Arctisch gebied een relatief eenvoudige manier zijn om extra druk op het bondgenootschap uit te oefenen.’