Afgelopen zondag 31 juli liquideerde Amerika de Al-Qa’ida-terrorist Ayman al-Zawahiri in de Afghaanse hoofdstad Kabul. Defensieredacteur Eric Vrijsen reconstrueert hoe de CIA een van de hoofdverantwoordelijken voor de aanslagen van 11 september wist op te sporen en uit te schakelen zonder collateral damage.
Ayman al-Zawahiri (71) stond net lekker op zijn balkon. Het was 6.18 uur in de ochtend van zondag 31 juli en de elitewijk van Kabul lag er nog redelijk rustig bij.
Al-Zawahiri voelde zich veilig in de Afghaanse hoofdstad. Hij kwam weliswaar niet op straat en zijn vrouw en dochters hadden instructie goed op te letten of zij werden gevolgd als zij zich – uiteraard onder begeleiding – in de stad begaven. Hij wist dat de Amerikaanse FBI al sinds 1998 een prijs van 25 miljoen dollar op zijn hoofd had gezet. Maar in dit safehouse zouden ze hem niet vinden.
Het pand lag achter een bankgebouw en vlakbij de voormalige Amerikaanse ambassade en het hoofdkwartier van de Amerikaanse strijdkrachten. De Amerikanen waren vorig jaar smadelijk vertrokken uit Afghanistan en de Talibanstrijders hadden het land nu al 11 maanden onder controle. Wat een overwinning!
Al-Zawahiri’s safehouse was eigendom van een naaste adviseur van Talibanleider Sirajuddin Haqqani. Daarmee had Al-Zawahiri de hoogst mogelijke bescherming van het lokale gezag. Voor zulke diensten werd in klinkende munt betaald, want religieuze vroomheid mag boven alles gaan, je moet de aardse tegoeden niet geheel uit het oog verliezen.
Al-Zawahiri had alles onder controle. Behalve dan die ‘over de horizoncapaciteiten’ van de Amerikaanse CIA. Hier op dit balkon, toen hij in een fractie van een seconde de nogal geruisloze Hellfire op zich af zag stormen, leek het of zijn hele terroristische carrière van bijna een halve eeuw in een gelukzalige flits aan hem voorbijtrok.
Al-Zawahiri had weinig geld en geen enkel charisma
Egyptenaar Al-Zawahiri was in eigen land opgeleid als oogarts. Hij droeg destijds westerse pakken, maar in zijn hart was hij toen reeds de radicale islam toegedaan. Hij had in zijn jonge jaren drie jaar in de bak gezeten, voor deelname aan een verboden religieuze beweging. Hij had wraak genomen op de Egyptische machthebbers. Hij was leider van de terreurgroep Egyptische Islamitische Jihad, toen die club in 1981 een aanslag beraamde op president Anwar Sadat.
Sadat had het gewaagd om onder auspiciën van Washington vrede te sluiten met Israël en daarom hadden ze hem tijdens een feestelijke militaire parade door zijn eigen beveiligers laten neerschieten. Een tactische meesterzet. Geen terrorisme zonder misleiding.
Vervolgens was hij naar Afghanistan gegaan om zich te voegen bij de Mudjahedien die vochten tegen de goddeloze Russen en hun Rode Leger. Daar noemden zijn vrienden hem ‘de Dokter’. Hij had de nogal bedlegerige Saudiër Osama bin Laden meermaals geneeskundige hulp verleend. Kompanen waren ze geworden. Bin Laden had het charisma en bracht als schatrijke Saudiër het geld binnen voor Al-Qa’ida. Al-Zawahiri had geen enkel charisma en weinig geld. Zijn inbreng: kennis van terroristische tactieken en een talent om terreurorganisaties wereldwijd op te bouwen en steeds te vernieuwen.
Al-Zawahiri was het brein achter de enorme bomaanslagen op de Amerikaanse ambassades in Kenia en in Tanzania in 1998. Hij had bedacht hoe in oktober 2000 in de haven van Aden met een speedbootje vol explosieven de Amerikaanse oorlogsbodem USS Cole kon worden getroffen. En dit alles was nog maar het voorspel van de Al-Qa’ida-aanslagen in New York en Washington op 11 september 2001.
Al-Zawahiri was niet de uitvinder van het fenomeen zelfmoordaanslag, maar hij was wel de organisatiedeskundige die er een terroristisch bedrijfsmodel van had gemaakt. En in al zijn vroomheid had ‘de Dokter’ er ook een redenering bij bedacht. De islam verbiedt het doden van onschuldigen en verbiedt suïcide. Maar Al-Zawahiri had daar iets op gevonden: als de zelfmoordterrorist maar religieus genoeg is, zijn de gekozen middelen te billijken. Voilà.
Al-Zawahiri waande zich veilig, op dat balkon
Nu stond ‘de Dokter’ op dat balkon van zijn safehouse in Kabul. In Washington was het nog zaterdagavond 8 minuten over half 10. Ze hadden hem in beeld. Geen twijfel mogelijk. Na een kwart eeuw jacht op Al-Zawahiri was nu het moment aangebroken. Hij was sinds 1998 de tweede man van Al-Qa’ida. Nadat de Amerikanen in 2011 afrekenden met Osama bin Laden, had Al-Zawahiri het leiderschap van ’s wereld bekendste terreurnetwerk overgenomen. Hij waande zich veilig, op dat balkon.
CIA-functionarissen verzekerden president Joe Biden dat ze Al-Zawahiri hadden getraceerd op basis van ‘multiple streams of intelligence’ (een veelvoud van inlichtingen). Begin dit jaar hadden ze familieleden van Al-Zawahiri bij dat bewuste huis in Kabul waargenomen. Met drones en spionnen ter plekke hielden ze het pand in het oog. Op 1 juli werden naaste medewerkers van president Biden ingelicht. De president zelf kreeg kort daarna een briefing, waarbij een schaalmodel van het safehouse in Kabul op tafel stond. Biden gaf zijn fiat, maar onder de strikte voorwaarde dat de familieleden van Al-Zawahiri niet geraakt mochten worden. Geen collateral damage.
Het leek een onmogelijke opgave, maar heel misschien was dit de sleutel tot het succes. Al-Zawahiri leek het te voelen. De Amerikanen durfden niet! Maar hier liet zijn tactische en organisatorische vernuft hem in de steek. ‘De Dokter’ dacht in termen van grootschalige bomexplosies, zoals in Nairobi en Dar-es-Salaam in 1998, toen 244 toevallige bezoekers en personeelsleden van de twee Amerikaanse ambassades werden gedood en ruim 4.500 anderen zwaar gewond raakten. Als de Amerikanen het nu op hem, Ayman al-Zawahiri hadden gemunt, dan moesten ze het ook zo grootschalig aanpakken, maar die slappe Amerikaanse liberale cultuur stond dat natuurlijk niet toe.
De Hellfire R9X is niet explosief
CIA-functionarissen zeiden later tegen de Washington Post dat bij drone-acties het niet ongebruikelijk is dat het doelwit op het laatste ogenblik nog even verbaasd opkijkt. Hij hoort iets. Wat is dat nou voor geluid? Een Hellfire toch niet? Ze zouden zich zonder dralen uit de voeten moeten maken, maar het lijkt of ze worden verlamd van angst. Als aan de grond genageld. Roerloos wachten ze op de klap.
Zo moet het ook met de Dokter zijn afgelopen. Volgens Amerikaanse media werden vanuit een CIA-drone twee Hellfire-raketten afgevuurd, waarvan minstens één van het type R9X. Deze raket is ontworpen met een logica die de 71-jarige dokter helaas voor hem niet heeft kunnen bevatten. Anders had hij zich niet zo onkwetsbaar gevoeld daar op dat balkon in Kabul, of had hij in zijn laatste seconden nog geprobeerd zich uit de voeten te maken.
De Hellfire R9X is niet explosief. Militairen noemen het een strikt ‘kinetisch wapen’. Hij verpulvert het doelwit door er tegenaan te klappen, maar verder doet hij niks. Oh ja, het bijzondere is ook dat hij vlak voor inslag nog even vier ijzeren bladen uitklapt, die door zo’n balkonhek heen snijden en zelfs door het hele balkon en door de gast die daar rustig van de vroege zondagochtend staat te genieten.
Je kunt vijftig jaar ervaring hebben in het islamitisch terrorisme en mede-verantwoordelijk zijn voor al die bloedbaden met in totaal tienduizenden slachtoffers. Maar zo’n R9X – dat is toch van een heel andere orde. Een raket met vier scheermesjes. In de wandelgangen van het CIA-hoofdkwartier in Langley (Virginia) wordt ook wel gesproken van een ‘Ninja-bom’ of over – naar een tv-serie uit de jaren 80 – ‘een vliegende Ginsu’. Het was een drone-aanval met chirurgische precisie en Al-Zawahiri was er niet op bedacht.
De represaille was clean
Op het safehouse werden later geen brandvlekken of sporen van een explosie aangetroffen. De represaille was clean. De familieleden van de Dokter werd geen haar gekrenkt. De Talibanleiders spraken over een verfoeilijke misdaad en een schending van de afspraken die ze in Doha (Qatar) met hun Amerikaanse tegenstanders hadden gemaakt. Alsof ze niet eerst zelf die afspraken hadden geschonden door onderdak te bieden aan een terroristenleider als Al-Zawahiri. Maar dat het om ‘de Dokter’ ging, dat verzweeg de Taliban-woordvoerder Zabidulla Mujahid.
De eerste dag was het nog stil in Washington. Er gingen geruchten over een ‘succesvolle contra-terrorismeoperatie tegen een belangrijk Al-Qa’ida-doelwit’ waarbij ‘geen burgerslachtoffers te betreuren waren’.
Uit dronebeelden en uit meldingen van CIA-bronnen ter plekke kon worden opgemaakt dat Al-Zawahiri, wiens dood de afgelopen jaren vaker was gemeld, nu toch echt was uitgeschakeld. Toen was het aan President Biden om vanuit het Witte Huis te verklaren: ‘Gerechtigheid is geschied. Deze terroristenleider is niet meer.’
Hij voegde toe dat Al-Zawahiri ‘een spoor van moord en geweld heeft getrokken tegen Amerikaanse burgers, Amerikaanse militairen, Amerikaanse diplomaten en Amerikaanse belangen.’
Biden sprak afgelopen week in termen van vergelding
Biden klonk een beetje als VVD-premier Mark Rutte, die na het neerhalen van de MH-17 boven Oost-Oekraïne op 17 juli 2014 (298 doden, onder wie 196 Nederlanders), verzekerde dat de regering ‘niet zou rusten, totdat de verantwoordelijken hun terechte straf hebben ondergaan’.
Biden zei: ‘Wij zullen niet vergeten. Zij ontsnappen niet aan de herinnering van de tijd. Deze beslissende actie brengt hopelijk het einde dichterbij. Wij zullen altijd waakzaam blijven en we zullen altijd handelen. Wij verzaken niet bij het verdedigen van onze natie en ons volk. Wij geven nooit op.’
Het verschil was dat Rutte destijds sprak in termen van straf en Biden afgelopen week in termen van vergelding. Dat vloeit voort uit verschillen tussen de Nederlandse en Amerikaanse cultuur, maar natuurlijk ook uit het feit dat Den Haag inmiddels wel beschikt over drones waaronder ook wapens worden gehangen, maar niet over ‘zwaardbommen’ als de Hellfire R9X.