De feiten: Proefproces met potentieel grote gevolgen
Bronnen: KIRAC, XIn mei staat een kunstenaar terecht voor fictieve naaktplaatjes van een kunstenares die hiervan niet gediend bleek. Een rechtszaak met potentieel grote gevolgen voor de vrijheid van expressie.
Het Openbaar Ministerie (OM) heeft besloten tot vervolging vanwege het vervaardigen van seksueel getinte, fictieve afbeeldingen van een bestaand persoon.
Erotische AI-illustraties
De Engelse kunstenaar Ben Lunato, woonachtig in Nederland, maakte begin vorig jaar met behulp van kunstmatige intelligentie (AI) zes erotische afbeeldingen van conceptueel kunstenaar Nelly Dansen (echte naam: Nelke Mast). Deze zijn – in gekuiste versie – ingezien door EW.
Lunato maakte de afbeeldingen nadat Dansen op sociale media een oproep had geplaatst voor mensen die samen met haar AI-gegenereerde beelden wilden maken. Nelly Dansen maakt performance kunst waarin ze zichzelf opzettelijk opvoert als een seksueel extravagante vrouw, een ‘bimbo’ zelfs.
Dit was aanvankelijk een term voor aantrekkelijke, maar domme of naïeve vrouwen, maar ‘bimbo’ geldt op sociale media nu als geuzensymbool van ‘hypervrouwelijkheid’.
Artistieke vrijheid
Lunato stuurde de afbeeldingen via privéberichten naar Dansen. Na een kortstondig vriendelijk contact, deed zij aangifte tegen hem. Volgens Lunato zou deze draai ermee te maken hebben dat hij verbonden is aan kunstenaarscollectief KIRAC (Keeping It Real Art Critics), dat met omstreden video’s afgelopen jaren de kunstwereld opschudde. KIRAC-leider Stefan Ruitenbeek maakte inmiddels ook een video over de rechtszaak.
Haar aangifte trok de aandacht van het OM. De officier van justitie erkent dat artistieke vrijheid in het geding is, maar denkt toch dat een schending van artikel 254ba van het Wetboek van Strafrecht bewezen kan worden. Dat artikel stelt sinds 2020 het zonder toestemming maken van seksuele beelden van iemand en het openbaar maken daarvan strafbaar.
Lunato moet op 19 mei voor de politierechter in Amsterdam verschijnen. Nelly Dansen liet aan EW weten ‘vanwege de nog lopende strafzaak’ niet te willen meewerken aan publiciteit.
EW’s visie: Deze zaak kan het nieuwe ‘Ezelproces’ worden
Door: Geerten Waling, redacteur RechtsstaatVooropgesteld: het is begrijpelijk dat de wetgever iets wilde doen aan de lacune in de wet waardoor straffeloos geheime opnamen of bewerkte beelden met seksuele connotatie konden worden vervaardigd en openbaar gemaakt, van bestaande personen zonder hun instemming.
Maar daarbij ging het om ongewenste, perverse foto’s van (vooral) vrouwen, zoals beelden met geheime camera’s in kleedkamers, foto’s onder rokjes of privémateriaal van ex-geliefden. Er is een groot verschil tussen zulke inbreukmakende opnames en het vervaardigen van fictief erotisch materiaal, in de vorm van een handgemaakte tekening of een door AI gegenereerde avatar.
Bijzonder is dat met artikel 254ba van het Wetboek van Strafrecht niet alleen het (dreigen met) publiceren, verspreiden of lastigvallen met zulke beelden strafbaar is. Alleen al het vervaardigen van die beelden geldt als een misdrijf. Dat is een unicum, met grote implicaties.
Eerder slechte fantasy film, dan realistische erotiek
De afbeeldingen die Ben Lunato maakte van Nelly Dansen tonen weliswaar haar gezicht boven een ontbloot bovenlichaam, maar het lichaam en de enscenering zijn overduidelijk fictief. De vrouw is amper herkenbaar op de korrelige tekeningen en haar blote lichaam lijkt eerder op een slechte fantasy film dan op realistische erotiek.
Hier is dus geen sprake van heimelijk gemaakt materiaal. En zelfs niet van ‘deepfakes’: neppe naaktfoto’s, al dan niet door AI gegenereerd, die niet van echt te onderscheiden zijn. Die kunnen daadwerkelijk iemands eer en goede naam aantasten, zoals onder meer WNL-presentatrice Welmoed Sijtsma overkwam.
Nee, de enige grond voor veroordeling is dat Lunato met AI, privé en alleen gedeeld met de aangeefster zelf, zes tekeningen van haar heeft gegenereerd. Zonder die te publiceren en zonder (aantoonbare) perverse doeleinden.
Kans op strafblad en zedendelict op zijn naam
Als de rechtbank het OM volgt en overgaat tot een veroordeling van Ben Lunato, dan heeft deze kunstenaar een strafblad. En dat niet alleen, hij heeft zelfs een zedendelict op zijn geweten. Met alle gevolgen van dien voor zijn carrière en vrijheid om naar landen als de Verenigde Staten te reizen.
Het lijkt een pietluttige rechtszaak, maar de gevolgen zijn groot. Niet alleen voor de beklaagde zelf, maar voor de artistieke vrijheid van iedereen. Als zelfs al het maken van schunnige tekeningen, bij wijze van spreken in de privacy van het eigen (digitale) opschrijfboekje, inderdaad strafbaar blijkt, dan is dat een ernstige inbreuk op de vrijheid van expressie.
Gelijkenissen met zaak tegen Gerard Reve
De zaak doet denken aan het ‘Ezelsproces’ tegen volksschrijver Gerard Reve in 1968. Die zou in zijn literaire werk het (toen nog) strafbare feit van godslastering hebben gepleegd, door God voor te stellen als een ezel, waarmee hij de zinnelijke liefde bedreef.
Met het grote verschil dat Reve dat deed in een openbare publicatie. Daarvan is hier nog niet eens sprake. Reve werd na een proces van twee jaar in 1968 door de Hoge Raad vrijgesproken. De kunsten bleken in aanmerking te komen voor een uitzondering (de ‘kunstexceptie’) op het geldende strafrecht, een verdediging die sindsdien vaker – en met succes – is opgevoerd door kunstenaars die voor het hekje moesten verschijnen.
Uit die jurisprudentie is hoop te putten voor de artistieke vrijheid van vandaag de dag, maar in het geval van Ben Lunato en het nieuwe strafartikel is die strijd nog zeker niet gestreden.
Reageren? Praat mee op X