EW Podium

De populistische ramkoers van de Wet Straffen en Beschermen

30 juni 2021

Vanaf morgen, donderdag 1 juli, treedt de Wet Straffen en Beschermen in werking. In plaats van daadwerkelijke problemen op te lossen in het strafrecht, is die wet onwenselijk, ineffectief en populistisch. Daarom moet die wet zo snel mogelijk de prullenbak in, schrijft strafrechtdeskundige Fabian van Hal in een artikel voor EW Podium.

Vanaf morgen krijgt Nederland een verhoogde kans op criminaliteit. Dat komt niet doordat plotsklaps alle gevangenissen worden opgeheven, maar doordat er een wet in werking treedt die voor niemand goed is – op het onderbuikgevoel van populistisch Nederland na. De Wet Straffen en Beschermen, waardoor veroordeelden jaren langer de gevangenis in moeten, geldt vanaf 1 juli. Dat heeft tot gevolg dat – paradoxaal als het mag lijken – de kans op een nieuw misdrijf verhoogd wordt. De wet is onwenselijk en ineffectief. Deze populistische vergeldingsdrang van demissionair minister van Rechtsbescherming Sander Dekker moet worden gestopt.

Fabian van Hal (1996) is masterstudent Strafrecht en schrijft onder meer voor Vrij Links. Ook werkte hij in de Tweede Kamer voor de fractie Van Kooten-Arissen en was hij lid van de studentenraad van de Universiteit van Amsterdam.

Dit is een artikel van EW Podium. Daarop publiceert de redactie van EW elke week meerdere artikelen van jonge schrijvers, die vanuit hun eigen onderzoek, expertise of werkervaring willen bijdragen aan het publieke debat.

Voorwaardelijk naar buiten

Op dit moment heeft een veroordeelde de mogelijkheid om na tweederde van zijn straf te starten met de zogeheten voorwaardelijke invrijheidstelling. Die wordt niet zomaar toegekend: bij iedere veroordeelde wordt individueel gekeken of diegene recht heeft om voorwaardelijk naar buiten te mogen. Per persoon is er maatwerk en zijn er meerdere onderzoeken waaruit moet blijken of iemand geschikt is voor de buitenwereld of niet. Alleen als er geen bezwaar is, wordt iemand onder voorwaarden de wijde wereld in gestuurd.

Deze vrijheid bestaat niet zomaar. Ons strafsysteem heeft eeuwen aan ontwikkeling doorgemaakt: waar we in de Middeleeuwen vooral straften uit wraak, bedachten we in de loop van de eeuwen dat het ook belangrijk is dat veroordeelden kunnen terugkeren in de maatschappij. Straffen zonder perspectief en zonder mogelijkheid tot verbetering is zinloos. Sterker nog, dat is beestachtig en ondoordacht. Het getuigt van weinig denkkracht om iemand zijn leven lang op te sluiten na het begaan van een misstap. Wij zijn immers mensen, geen dieren.

De ratio van het strafrecht

Vanuit dat oogpunt bestaat de mogelijkheid om tijdens je straf te proeven hoe het is om vrij te zijn. Op die manier kan je wennen aan het gevoel van vrijheid terwijl er toch nog toezicht wordt gehouden. Er zijn voorwaarden aan die vrijheid verbonden zodat je altijd kan worden teruggefloten als de voorwaarden niet worden nageleefd. Zo mag een in vrijheid gestelde absoluut geen strafbaar feit begaan, en bestaat de mogelijkheid tot een meldplicht of een gebiedsverbod.

Lees ook dit stuk van Dennis de Witte en Fabian van Hal voor EW Podium: Correctief referendum harder nodig dan ooitVan Raak Ollongren

Dat betekent niet dat straf geen pijn mag doen – het tegendeel is waar. Vergelding heeft minstens zo’n grote rol als resocialisatie in het recht. Wie zijn billen brandt, moet op de blaren zitten – en niet kort ook: Nederland straft in vergelijking met andere Europese landen flink hoger.

Populistisch strafrecht werkt averechts

Dit droge maar goed doordachte systeem wordt hardhandig verworpen ­door de meerderheid van ons parlement. Streng straffen is populair in Nederland, beredeneerd een minder populaire maar effectievere beslissing nemen niet. In lijn met het onderbuikgevoel van het volk wordt de maximale duur van de invrijheidstelling verkort tot twee jaar. Bij een veroordeling van dertig jaar gaat het dus om acht jaar extra dat een veroordeelde voortaan in de cel moet blijven. Bovendien worden de eisen om naar buiten te mogen fors aangescherpt.

Het bekt lekker in de Tweede Kamer, dat langer opsluiten van mensen, maar praktisch is het allerminst. Onderzoek uit 2018 wijst uit dat ons huidige systeem – het na het uitzitten van tweederde van de straf onder voorwaarden naar buiten mogen, meer dan prima werkt: er is nu ruimte voor maatwerk, het niet-naleven van voorwaarden levert forse consequenties op en een lager recidivepercentage is duidelijk terug te zien. De dreiging van jarenlang terug de cel in moeten hangt als een effectief zwaard van Damocles boven het hoofd van de veroordeelde.

Een wrede tijd om verdachte te zijn

Waarom is er dan toch gekozen voor het verstrengen van de voorwaardelijke invrijheidstelling? Dat laat zich cynisch genoeg makkelijk verklaren. Het strafrecht is aan popularisering onderhevig. Strenger straffen is de norm geworden: door het taakstrafverbod móet er een gevangenisstraf worden gegeven bij mishandeling van een hulpverlener. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft Nederland meermaals op de vingers getikt omdat onze levenslange gevangenisstraf ondermaats streng was en de sociale advocatuur krijgt steeds minder tijd en geld om haar werk te doen. Schuldig of onschuldig: het is een wrede tijd om verdachte te zijn van een strafbaar feit.

Dat de VVD bezwijkt onder oneindige wraakgevoelens van strafrechtelijke leken is een trend die al een tijd geleden heeft ingezet. Het was staatssecretaris van Veiligheid & Justitie Fred Teeven die bewust bezuinigde op de sociale advocatuur. ‘Dan wordt het ook niet veel meer met die verdediging,’ vertelde hij met droge ogen. Dat, terwijl die verdediging een belangrijke garantie is voor een eerlijk proces en ervoor kan zorgen dat onschuldigen uit de gevangenis blijven.

Ook grote woorden van politici als PVV-Kamerlid Gidi Markuszower dragen bij aan dit klimaat: ‘Trek alle verloven in en sluit die vieze tbs-verkrachters allemaal op en laat ze nooit vrij op verlof,’ vertelde hij in fiere onwetendheid over een Limburgse zedenzaak.

Ook kritiek uit de beroepsgroep

Behalve van de onderzoekers van de Erasmus Universiteit is er ook veel kritiek uit de beroepsgroep op de Wet Straffen en Beschermen. Zo wijst advocaat Dirk Damen op de reactie van rechters die zal volgen: met dit voorstel in het achterhoofd bestaat de kans dat zij lagere straffen zullen opleggen. Ook kan worden gedacht aan de politiek die op de stoel van de rechter gaat zitten: in onze rechtsstaat gaat immers de rechtspraak over de straf, niet het parlement.

De rechtspraak kan niet zonder menselijke maat, schreef Joia ten Velden eerder voor EW Podium

Hoge Raad

Zoals alle juristen weten, verhoogt een gevangenisstraf de kans op recidive. De gevangenis doet de veroordeelde weinig goeds, zorgt voor vervreemding van de samenleving en maakt sociale contacten kapot. Dat zorgt voor een grotere kans dat de veroordeelde weer de fout in gaat.

Gij zult boeten, is het enige adagium

De verstrenging van de voorwaardelijke invrijheidstelling komt voort uit het niet te stillen monster van de ouderwetse vergeldingsdrang en uit het onnavolgbare en aantoonbaar onjuiste idee dat ons strafrecht te soft zou zijn. Het tegendeel is waar: verstrenging leidt ertoe dat veroordeelden opnieuw de fout in gaan. De auteurs van deze wet, demissionair minister van Rechtsbescherming Sander Dekker en zijn politieke en bestuurlijke medestanders, maken van het strafrecht een gereedschap om disproportionele straffen op te leggen in plaats van recht te doen aan zowel het slachtoffer als de menselijkheid van de dader.

Onder druk van de volkswil wordt het strafrecht op onverantwoorde wijze gepopulariseerd en teruggeduwd naar de Middeleeuwen. Gij zult boeten, is het enige adagium. In plaats van deze populistische ramkoers te kiezen, zouden ze ook kritisch kunnen kijken naar het verloop van resocialisatie en re-integratie van veroordeelden. Daarmee maak je de samenleving namelijk wél veiliger.

Wil jij een reactie geven op dit artikel? Discussieer mee! Stuur een reactie van minimaal 200 woorden naar [email protected]. Inhoudelijke reacties die voldoen aan de algemene fatsoensnormen worden geplaatst onder dit bericht. Zie voorwaarden.

Ingelogde abonnees van EWmagazine kunnen reageren
Bij het plaatsen van een reactie geldt een aantal voorwaarden. Klik hier voor de voorwaarden.

Reacties die anoniem worden geplaatst of met een overduidelijke schuilnaam zullen door de moderator worden verwijderd, evenals reacties die niets met het onderwerp van het artikel te maken hebben. Dit geldt evenzeer voor racistische of antisemitische reacties. De moderator handelt in opdracht van de hoofdredacteur.